��������
����� � ������� ����� � ��� ��� ������ ������� �������� ������� �� ������������
����������� �����������, ������� �������� �������� �����-������������. �������
� �������� ����������� �� ����� � ����� ������������ � ���� ���� �������
��������� � ����� ����������, ������ ������������ � ������.
����� �����
�������� ��������� ������ ��� ������ ��������, � ������� ��� ������� �����.
������������, ��� �������� ������ ���, ����������� ������ �������� ���� �����
����� �� ��������, ������������, ��� ������� ���������� ��� ��� � ������������
� �������� ���������� ������� ���� ����. �������� � ��������� ���������,
���������� �������������� ��������� ������� � �������� ������� �����������, ������������
�� ������� ���������� ���� � ������� ������� ������.
1 ������������� ����� ���� �������� ������� ����������
���� ����� ������������ ���� ����� �������� ���������� �������� ����� �� ���,
��������������� � ������������ ����� ������ �Vita activa, ��� � ���������� �����.2
������ ���������� ��������� �� ������� � ������ ���
���������� � ����������, � ������ � � ��������. ����������
���������� ������������� ���������� �� �������� ����������� ��
��������� �����. ������������ �������� ����, ������ ������, �� ��������
�������. ������ ��� ������ � ��� ����������� ��������. �������� ������������
������������, � ��������� ���� ��������� � ����� �������� ��� ���� ����������
���� �����.
������� ������ ��� ������� � �������, ����� � ����� ������� ���
�����, �� ���������� ���� ���. ��� �� � ������� ��� ������������� ��� ���
����������. �� � ����� ������� � � ������, � � ������ ��� ��������
������������� �� ������������ ������������ �������� � �������������
������������ ��������� ��������������. � �������� ��������, � ������� �������
������� ��� ���������� �������������� ������ ��������� �� ���� ������������
����. �������� �������, �������� ����������������, �� �� �������� ����������3 ���������� ��������� ������ ���� ����� ��������� �
��������-������� � ���������-��������������. ��������� ������� ��������
�������� ����������� ������������ ���� ������� � �������� ��������� ����� �
������, �������������� ����������� ����. ��� ������ �� ����������� �����������
������������� ��������� �����������, �� �� ����������� ��� ���������� ��������,
��� �� ������ ��� ����������� �������� ���� �������� � ��, ��� ��������
�������� �� ���������. �������� � �������� ������������, � ����� ����������,
������� ��� ����, ��� ������� ������������, ����������, � �� �������, ���������
���� ������ � ���������� �������������� ���������� � � ������, �������,
��������� ��������� �����, ��������� ��������, ������ � � ��������� ������ ���
�� ����������, ��� ����. ��������� �������, ������� ��������� ������������ ��
����� ���������� ������, �� ��� ��������� � ������, ��� ��� �������� ��������
���������. ������� � ����������� ����� �� ���� ����������� ��������� � ��� ����
������������ ������� ������� ���������� ��������.
����. �����4 ��������� ���� ������� ��� ������� �� ��������������
� �����-����������� �����, ����� ������� ��� ���������� ������ �� ����� �����
�, ����� ����, �� ���� ����������� � ����� ������������� ���������� ������,
����� ��������� �������� ��������� ������������ ��� ������� �����, �� ����
����� �����������-������������.
���� � �������������� ����� �����
�������������� ��� ����� �����������-���������, ����������� �� ���������� �����
� ����� � �� ���������, �� ��� � ����� ������������ ����� ����� �����
�������������� ��� ����������� ��� �����, ������� ������ ��������� ����������. �
� ����� ������ ���������� ��������� �� ������� ��� � ������������� ������,
����������� ������ ��������� ���������, ������ ����������� ����, �� ������
���������� ������� ��� � ��������. �������� ��� ����� � ��������� ����������,
��� � �����, ������� ��� ������ ����������� ��������, ����������� ��� ��
���������� �������� ���� � ������� ���������������� � ������ �������� �
������������ ������ ������������ ������. �� ��� �� ����� ����, ������ ���� ����
��� ������ � ������ ��� ���� � �������� �������� ��� ���.5 ������ ����� ��������� �������� ������� ����������.
�
����� ������������� ���������� ������ ������������ ���������� ��������������
������ ��� ���������� ������� ������, ������������ �������� �� ��������� �
���������.6 �������� ����� � ���, �������������� �� �����
��������� ������������� �����������, ����������������� ����, ������� ����������
������� �����,7 ���, ��������, ���� �������� ��� �����������.
������� ���� ������ � ����������� ��� ����������, - ��������������� �
�������. ���������� �� ���� �����, ���� �� � ����� ������ � ��� ��� ��������
���������� �������� �� ����, ��������������� ������ ���� � �������
�������������. ������������ ����� ������ � ���������� �������� ���������� �
����� ����� ����� �� ��������� ������� �������������� ������� ��������
���������������� ��� �������� �������� �������� ������������. ����� ������� ��
����� ��������� �����, ����������� �� �������� ������ ������ � ����� ���������
������. �������������� ����������8
��������������� �� ������� �� �����������, ������� �� ��������, �� ��
����������� ����, � �� ������ ���������. ��� ������ ����������� �������
�������� ���������� �������� ����� ����������, �� �������� �������� � ���
��������� ���������� ������� ������ � ���������� � ������������ ������ �
�������. ������� � ������� ��� ���������� ������� ����� ������� ����� ���������
���������� ����, ���� ��� ��������. �������� ������ ��������, ����������� ����,
��� ��� ��������, � �� ��������� ��� ����������. ������� �������� ���������� ��
��������� ����� � �� �������� ����������� � �������� � �������, ��������,
��������� �������, �� ��� �������� ����������� �����, ������� ����� ����
��������� �� ����������� ��������� �������� ������������. �������, ���������
������������ (��������, ����������) ����� ���������� ������ ������, �� ��� �����������
����, ��� � ����, �������� �����������. ������ �����, ��� ���������� �����,
���������� ������� � �������, ��� ������� ��� ������� �������.
����������
������� ����������, �������������� ���� (������ ��������, ��� ��������,
���������������� � �����������) ��� ��, ��� � ������, ����� ����������
��������� � �������� ��� �� ������. ������� �������������� �� ��� ����������
��������� ������ ����, � ��� ������� ��������, �������� ����������� �����.9 ��� ����������� �� ����� ������ ������ ���� ����
�����������. ���������� ������ ���� ���� ���������� ���������� � ����������. ��
��� ����� �������� ������� � ������� �������������� �����, ����������������
��������� � ��., �� �� ���������� ��. �� �������� ���������� ���������
��������������, ������������ ���� �������, � ��� ���������, ��� ����� ��������
�� ����� ��������� ����������� ������ � ������������ ����������� ���� ����.
���������
������������� ������������ ����, ���������� ������ ���������������� ������ ��
������ ��������� ������� �������� ��������� ��������, �� ����� � ���������.10 ��������� � ���� ���� ������� ����������� ��������
����, ������������ � ���� ����������� ����������� �����. �����, ��� � ����,
������ ������� ������ ��� �������, ��� ��� ���� ������� � ���������, ����
������� ����������� ��������. ������� ����� �� ��������� ���� ����� �� ��
��������� �������. �� ��� �� ������� � ����, �� ������� �������� ������
���������, �� ��� ������ ������ �����.11 ������������� �������� (��� ����) ���� �����
���������� (��� ��������) � �� ������ ����, ����� ��� ��� �������, ����������
�������� � ��� ���������. ��� �� � ������������ ��� ������ ���� ��� ��������
��������, ��� ����������, ������������ �� ����� �������� ����, �� �� ���
�������� ��� ����� ������ ���������������� ������.12
�������, ����� ����� �������� � �������� ��������
����������������� ��������� �����, ����� ��������� ������� �������� ����������
�� ��������� ������� ���������,13
������, ����� ������������ ������ �� ��������� ��� �������, �� ������� ��������
����������� ��������������� ��������, ���������� ���������� ����� �����������
������ � ����� ����. ������, ���������� ����� �������, ��� ������� �������
������ (���, �� ��������� ������, ������������������ ���������) �����������,
������� ������ � ����� ������������, �� ��������� �� ��� �������� ���
��������� ��������� ������������ ������������ ��� ����������� �
����������������� �� ����������� � ������ �����. �� ������ �� ����������� ���
��������� ������ ������� � ���������� ��������� ��������, ��� �������������
������������ � ��������� ��������� �������� �������� ����� ���������� �
������������� � ���� ����������� ����������.
��������� ������� ��������
��� ������������� ������������� ������������� ���������� �� ����������
����������. ��������� ���, � ������� �� ����� ����������, ����������� ���
������� � ������������. �� ������ ��� ��� ����������� ��������� �������������
��������, ��� � ������ ��������, � ��������� �����, � � ���� ��� ������� ��
������� ��������� �������, �� ����������, ��� �������, ������-���������� � ��
�������������� ���� ��������������� ����. � ������� �� ������, ������������ ��
��������� ������� � ������� ������ � ������ ������������� ������, ������
������ ��� ������ �����, �� ���� ������ �� ��� ����, ����� ������ ��������
����� ��� ��� ����� ������, �� ����� ���������� �� ���� ����������. �������
����������� � �������� ���������� ������� � ���������� ���������, ������ ��
������� ���� �� ���� � ������� �������� ����������� ��������. ��� �����������
���������, ��� ��������, ���������� � ������� ������� � ����������� �� ��������������
����.
�������������� �������� � ���������� � ��� �������������� � ����������
����, � ������� ��� ������� ����� ��������������. ��������� ������� �� �����
�������� � ���� ���������� �� � ������� ������, ����� ����������, �������� ��
������ ����������� � ����� ������ ���������, �� � ���������� ����� ���� ������.14 ����� ����, � ���������� ������� ��������� ��������
��������� ������ �� ���������: ��� � ��� �������� ���� �������, ��� �����������
������������ ����� �� ����������. �������� ����� �������� ������� ������,
����������� ����� ����������� ������.
��������������, ���, ����� ������� ���
���������� ������, ���� (�����), ������������ ������� �������� ������������.
������ ����������� �������, ��������� �������� � ���������� ��������
(������������ ��� ������������-�������) ������� ���������� �� ������������ �
������, � ������ ���������� �� �������� ������� (���� ��������� ����� ���),
���������� ����������� ������������. ��� ���������� � ������� �������
���������� ���� ��������� ����� ������ � �� ��������� � ���������� �����.
�
������� �� �������� ������, ����������� ����� ��� �� � ������������, � ����,
������ ����� �������� � �������� ����������� � ���� ����������. �������������,
��������� ������� ����� �������� ������� �� �������, ������ �����, ������
������ ����������� � ��� ������������ ��������. ��������� ������ � ���������
������ �������������� ���������� � �� ����������� ����� ���������� ����������
������ �� ������ � �����������, ������������ ���������� ��� ����, ��� ����� ��
��� ������� � �� ������������. ���� ��������� �������� ����� ���������� ��� �
�������� � ������ ������ � �������� ������ ������.
��������������� ������ ��
��� ������� �� ������ ������� ���������� �� ������ � ����������� �� �������,
��� ���� � ������, �� �, ��� � ������������ ��������, ���������� ��������
������������� ��������, �������� ������, ���� ����� ���������� �� ���������.15 � ����� ������ ��������, �����, ��� � ������������,
����� ������� ������������ �������������� ����� ����� � ������: ���������� �
����������, ������� � �������� � ��������.16
���������� ��������������� ����������
����������, ������������ (���) � �������, ����������� (�����, ��� ����),
��������������� � ������ ������� � ������������� ��������
��������� ����, ����������� ��� � ����������, ����������� ���������� ������.
���
������������ ����������� ���� ����������� �������, ���������� � ���������
���������� �� ����� ������������ � ����. ����� �� ������� ������, �������
���������� ��������� � ��������� ������������� �, ��-��������, ��������� �����.
��� ������� ������� � ���������������� ��������, ��� � ����������
�������. ��������� ��������, ��� �� ��� �������� ��������� � �������� �����
���������� ���������, ������, ��������, �� ��������� ���� �������. � ����������
���� ���� �� ������ ������ �������� ��������, �� ������������. ��� ��, �� ��
������ �������, ������ ����, �� ���� �����������, �������� � ����������� ����
����������, ������� ��������� ����������� ����� ������� ����-�������
������������� �����, ���� ��������� ����������. �����, �� ���� ������ ����,
���� �������� ������ ����� ��������� �������� ����� ���������� ������� �����.
�����
������, ��� ��������� �������� ������ � ����� ��� ��� ����������� ����������
����� ������ �� ������������ �������� ����, ����� � �����-�� ������ ����������
� ������������ ���� ���������� ����, � ��� ���� ��������, ��� ������� ����
������� �� ������������ ��� ������� �������� �� �����, � ��� �� ���������� ��
���� ��������� ����, ��� ������������ ������� ��������� ������������ ��������,
�������� � ������������ ���������������.17 ������ �������������� ���������� ������������ �����
�� ����������� ������ ���� ���� ������������� � �������� �������� ���������� �
������������ ��� �����, ���������, �� ������������ ��������� ���������. � ����
������ ����������� �����, ���������, ��������� � ����� ������� ��� �� �������
��������� ������� ����������� ������, ������� � ������ ������� ������, ����
��� �������� ��� ��������� ��������, ������� ������ ���������, � �� ���������
������.
������ ��������, ��� ����������� ����� ���������� ������ �� ��
�����������. ��� �������� �� �������� � ������������ ������������� � �������
��������: ����������� ��� ������� �����������, �������� � ��., ��� ������������
�������� � �����������, ���������� � � ������� ��������. � �����-�� ������
������� ��������� ������ � ���������� ������� � ��������� �����, ���� � �����
�� ���� ����� ������ �� ������� ����, ��������� ��� �� �� ���������
������������������ ���������, �� ����� ����� � ������������ �������� ������� �
����� ������������ ���������� ����.
��� ������� ������ ���������� �����������
��� �������-������������ ��� �����, �� ��������. ��� ������ ���� ��� �
����������� ������� ���������� � ������� ����� �������������� � ������������
�������������, ��������� �������������, � ��� ������, ��� ������������� ���
�������� ��� �������. ����� � ������������ �������� ������ ���������
��������������: � ���������� ��������� ������ ����������, � ������� �����
�������� �����������. ����� ������������ ��������� � ��� ����������: �����
����� �� ��������� ��� ���� ����������, ����������� ������� ����, ����
���������� ������ ��� ��������������� ����������� � �.�.
�� �������������� ��
�������, ��� � ������ ��������� ������������� �������� ����������� �������.
��������� ��������� ����������, ������������� ������ ����, �������, �����������
������ ������ ������� � ��� ��� ���� � �������� ������ �� ���������
������������ ����������� ���������� �������� (��������, ����������� ��������),18 �� �� ������ ���������� �������������. ���������
��������� � ������� �� �������� ������������ � ������ ������� ����������
��������� �������. ���, ������, ������������� �������� �������� ���� �
������������ �������� �������������. ���, ��������, ��������� ������ ���������
������ ����������� �������������� ����������� ������� ����, ��� ���� �� ������
��� ������, � ��� � ������� ���������� � ��������� ������������ � ��������, ���
���� �� ������������, ����� ��� ��� �������� ������������ ������������� ������
������ � ������.
� ��������� ��������� ������ ������� ����� ��������
����������� ������������, ������� ������. ��� ���� ������������ ������,
���������� ������� ���, � �������, �������� ������� ������� ��������������
������, ���������� ����� �������. ������ ���� �� ���� ������� ��� ��
��������������� � ������������ �� �������� � �� ����������� �������� �
����������, ��� ��� ���� � ������. ���������� � ������� ������������ ������
������ ������ ��������. � ��������� ������ ������������ ����������� ���������
���� ������ �������� �� ��������� � ����������� ������ � ��������� ������ ��
����� ������� �������, ���� �� ���������� � �������� ���� ��� ���� ����, ���
������ ������, �������� ��� ������ �����.19
� ������� �� ������ � ������ �� ��������� ������
����������� ������� ������, ��� ��� �� ����� ����, �� �������� �� �� �������
�������� ��� ���������� �����, � ���������� ������� ���� ��� �� ����������
���� �����, ��������� ���� ������������ ��� ���������. ��� � ��� �������,
�������� �������� � ������� ��������� � ����� � ����������� ���������� ���
������� ����������������. ����-����� ����� ���� ��� ����������� ��������� ��
�������, � ������� ���������� � ��� ��������� ���, ����� ������������ �� ���
��������� � ���������� �����. ����� �����������, ���������� ��������� ���
��������, �� ������������ ��� ������������ � ������ �� ������ ������, ��� ��
��� � ����� ��������� ��������� �����������. ������20 ��� ���21,
�������� ��������� ����, ��������� ���������� ���� ���������������. �������
���������� ������� � ����� �� �������� �������� ��� ���������� ��� ��������, �
� ���� ������ ������������ �� �������� �������� �������������� ���
�������������� ������� (��� � ������) ��� ��������� ����� (��� � ��������). ���
�������������� ����������� ���������� ������������ ��������� ���� ��� ��� �
��������� ������ � �������� ����������� ���������. �������� ����������� ���� �
����� � ������, ������ � �������� � ������������ � ���, ��� ��� ���� ���� �
���� ����� ������������ �����, � ������������� ���� ���������� ������������
���� �� � ��� �� ��������� �����������.
��� ������������ ���� �����������
�������� ����������� �� ���� ���� �������?
����� �� ������� � ��������
�������������, �������� �� �������� ������ �� ��������������� �����, � ������
������������� � ������� � ����� ����������� �������� ��������.
����������
������������ ����� ����� ������ ������ ����� � �������������� ������� � ������
���� ����� �� ����������� � ����� � ��� �� ������������ � �������, ����������
�� ����� ��������. ����� ��������, ����� �������� � ���������� � �������� ��,
���� � �������. �� � ������������ ��������� ����� ���� ����� ������������ ���� �
������, �����, ����, ������� �� ��������� � ����� ������ ���. ����� ������ ���
���� �� ���, ���� �� ��������, ��� ������������ ��������� ���� � ������������
�������� ������� ����� � �����������. ����� � ���� � ������� �������� �����, �
�����, �������, ��������� � �����. ����� ��� �������� ���������� ���������, ���
����������� � ����������� ������ � �������������� �����.
������ �� ����
������ ���� ����...�
������, 2001
����������
1 ��������, � ������� ������������ ������������ ����
��������� ����������� ������� ��������� ������� � �������, ��������� �������,
������� �������������.
2
����� ������, �Vita activa,
��� � ���������� �����, ���, ���-�� ���������, 2000.
3 ������������� ���� � ��������� ������� ����
���������� � ������������. ����� ���������� ������������ ������ ����� ������ �
��������. ������� � ��������� ��� ��������� �������.
4 �.�.�����, ��������� ��������� �������,
������, �������, 1977.
5
������� �������� ����� ���������� ���� ������� � ���, ��� ����� ���� ��������
�� ������ � ������ � ���� ����� ������. ��� �� ���������, ��� ����� �����������
������������ ������ ���� �������, ��������� ����������.
6 �������� �����������, ��� ������� �� �����
������������ ����� ������������ �������� �����.
7 ������������, �����, ����� � ������������
������������� � ������ ������ ���������� ������ ����� ����������, �� ���� �
����� �����, � ����� � ������ ����� �������� � ����� ���������� ����� �Homo Ludens�.
8 ��� ���������� ������ ���������� ������������,
������������ ��������������� �����������, ��� ������� �������� �����������
������ ���� ������������ �����. �����, �� ��� ������, ����� ������������ �
������������� ������. �� ���������������� ���������� ����� ���������������
���������� � ���������, � ��� ������� ��������� ����������� �����������,
���������� �� ��������� ���������� ����� � ���������� � �������� �����.(��.
�.������, ������������ �����������, ������, 1997.)
9 �������� ������, ��������, �����������
����������� ���, ������� ����������� ����� ����� �����������, �� ����������
���������� ��������� � ����������, � ������� ��� �� �������������� ����������
������ �����, ���������� �� ����� ���������� � ����������.
10 � ����������� �������� ��������� ������� ��.
����� � ����� ������ ��������� ��������� ������� (������ 4). ����� ���������
��� ���, ��� �������������� ���� ������� �����������, ������������� �������,
������� � ��������� ������������� ��������� �������. ���������� ������������ ��
�� ���������, �� � ������������������ ����... �� � ������ � ������� �����, � �
����� ��������� ������������� ������.
��� ���������� ��� ��������� ��������
��., ��������, � ����� �������� ����� ��������.
11 � ������������ ������� ����������, ��� ����,
������������ ����� ��������, �������� �� �� � ����� ������� ��������, ��
�������� ������ ����� ���������.
12 ������ � ������������� ���������� ������������ �����
������ ������� ��������� ��������� �� ���������, ��� �������� ����� ���������
(����� 2, ��.13), � ������� ���������� � ����� ������� �������� (����� 3,
��.16).
13 ������ �������� ���������: ������� ������� �
������������� ����� ��������� ������, ����� ���� ���� � ���� ����� �����
������� ������. ���� ����� ���� ������� ����������� ��� ������ � ������, ����
���������� ������ ������ �� �������� ���� ����������� ����� ������ � ��������
����������� ���������.
14
���� ������ ������� ������� �������� ������������ ����, � ����������� ��
�������� �������� � ��� ���������.
15 ��������, �������� ������ �� ��������, ������� ��
����� ������� ��������, �������������, ��������� ����� ���� ���������� �������
�������, � ����� ������������� � ����������������� ���������, ���� ��� �������
� ����� ��������.
16
���, ��������, ����������� ������� ����������� ����������������, ��������� �� �
������������ ���������, ���������������� ���������������� ��������.
17 ���� ����� �������� ���� �� ������� ����� �
���������� ���� ����. ����� ���� ������� �� ��������� � �������������� ���
����������� ������ ��� ���� �������� �� ��������� � ������ � ����� �����,
������������, ��� ����� (������) �� �� �������, � �� �����. ��������� ��������
������ �������� �� �������: ��������� ���� ���� ���.
18 ��� ���� ������������, ��������, � �.����� �
������ ������ � ��� �������.
19 ������ ��������� ������������: ������� ���������, �
��� ������, ��� �� ��� ��������� ������� ������� ������������ ���������.
�� ��� ���� ������������ ����������� ������������� ������������ ������,
� ��� ��������� ����������� ��������������� ����������: ������� ������ ����.
20 ������ � ������������������, �� ���� �����,
��������� �� ����������� �����, ��������, ������ � ������.
21 ��� � �������, ��������� �������.